Λιτότητα: μια κακή ιδέα που επικρατεί στην Ευρώπη

Οι υπέρμαχοι της λιτότητας πιστεύουν ότι η περικοπή δαπανών προσελκύει τις ιδιωτικές επενδύσεις δημιουργώντας στους καταναλωτές και τους παραγωγούς εμπιστοσύνη για το μέλλον, επιτρέποντας έτσι την οικονομία να μπει και πάλι στο δρόμο της ανάπτυξης.
Η λιτότητα – ο σκόπιμος αποπληθωρισμός των εγχώριων μισθών και των τιμών μέσω περικοπών στις δημόσιες δαπάνες – έχει σχεδιαστεί να μειώνει τα χρέη και τα ελλείμματα ενός κράτους, να αυξάνει την οικονομική ανταγωνιστικότητά του και να αποκαθιστά αυτό που γενικά αναφέρεται ως «επιχειρηματική εμπιστοσύνη».
Μετά το σοκ της πρόσφατης οικονομικής κρίσης και σε αρμονία με το σκεπτικό της λιτότητας, οι Ευρωπαϊκές κυβερνήσεις ακολουθούν εθελοντικά και με συνέπεια πολιτικές λιτότητας. Τα αποτελέσματα αυτού του ιδιότυπου πειράματος είναι ξεκάθαρα: Η λιτότητα δεν λειτουργεί.
Συγκεκριμένα, οι περισσότερες οικονομίες στην περιφέρεια της ευρωζώνης έχουν συρρικνωθεί και έχουν μπει σε ελεύθερη πτώση από το 2009. Η οικονομία της Πορτογαλίας συρρικνώθηκε κατά 1,8%, της Ιταλίας μειώθηκε κατά 0,9%, ακόμα και η υποτιθέμενη ατμομηχανή της περιοχής, η Γερμανία, είδε την οικονομία της να συρρικνώνεται κατά 0,6%.
Ήδη από τον Ιούνιο του 2012 το ΔΝΤ προειδοποίησε ότι οι ταυτόχρονες περικοπές κρατικών δαπανών σε αλληλοσυνδεόμενες οικονομίες κατά τη διάρκεια μιας ύφεσης, όταν τα επιτόκια είναι χαμηλά, επρόκειτο αναπόφευκτα να βλάψουν τις προοπτικές της ανάπτυξης. Χαρακτηριστηκά παραδείγματα αποτελούν η Ελλάδα, η Πορτογαλία και η Ιρλανδία. Πιο συγκεκριμένα: Το χρέος προς το ΑΕΠ στην Ελλάδα αυξήθηκε από 106% το 2007 στο 170% το 2012. Το χρέος προς το ΑΕΠ της Πορτογαλίας αυξήθηκε από 62% το 2006 στο 108% το 2012. Της Ιρλανδίας υπερτετραπλασιάστηκε, από 24,8% το 2007 στο 106,4% το 2012. Το ανυπολόγιστο κοινωνικό κόστος, το οποίο περιελαμβάνει επίπεδα ανεργίας που είχαν να φανούν από τη δεκαετία του 1930, δεν έχει ακόμη αρχίσει να συνυπολογίζεται στο κόστος της λιτότητας.
Γιατί, λοιπόν, οι κυβερνήσεις της Ε.Ε. εξακολουθούν να πορεύονται σε αυτό το αδιέξοδο μονοπάτι; Μήπως είναι μία εύκολα διαθέσιμη πολιτική επιλογή;

Να μην ξοδεύεις περισσότερα από όσα έχεις
Η φράση – να μην ξοδεύεις περισσότερα από όσα έχεις-  κατέληξε να είναι η βασική πολιτική στην φιλελεύθερη οικονομική σκέψη όταν τα κράτη έχουν μπει σε μεγάλους μπελάδες.
Η προτεραιότητα της Γερμανίας μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο ήταν να επενδύσει στην ανοικοδόμηση του κεφαλαίου της χώρας (που σήμαινε να κρατήσει ένα όριο στην εγχώρια κατανάλωση) και να ανακτήσει εξαγωγικές αγορές (που σήμαινε τη διατήρηση του κόστους, και άρα των μισθών, χαμηλά). Δεδομένης της ιστορίας της Γερμανίας με τον πληθωρισμό και τον αποπληθωρισμό στη δεκαετία του 1920 και του 1930, η χρηματοπιστωτική σταθερότητα είναι πάντα η λέξη κλειδί της μεταπολεμικής γερμανικής οικονομίας. Με κινητήριο μοχλό τις εξαγωγές, η γερμανική οικονομική ανάπτυξη βασίζεται στην εξωτερική ζήτηση, στην ανταγωνιστικότητα και στη νομισματική σταθερότητα, και καθόλου στην εγχώρια κατανάλωση.
Αυτό είναι ένα εξαιρετικό οικονομικό μοντέλο για μια εξαγωγική οικονομία με ισχυρή νομισματική αρχή και υπερανταγωνιστικά προϊόντα. Το πρόβλημα είναι ότι δεν μπορεί κάθε ευρωπαϊκή χώρα να είναι μια Γερμανία και να έχει πλεόνασμα. Για να μπορεί κάποιος να ξοδεύει κάποιος άλλος πρέπει να εξοικονομεί. Έτσι, κάποιοι έχουν ελλείμματα και κάποιοι πλεονάσματα. Δυστυχώς, η Γερμανία ήταν σε θέση να σχεδιάσει κατ’ εικόνα της τα βασικά θεσμικά όργανα της ΕΕ και της ευρωζώνης, δημιουργώντας μια εξαιρετικά ανεξάρτητη και με αντιπληθωριστική εμμονή Κεντρική Τράπεζα. Έτσι, τη στιγμή της ελληνικής κρίσης, οι ιδιαίτερες αντιρρήσεις της Γερμανίας στον κεϋνσιανισμό μεταφράστηκαν στην επικρατούσα πολιτική στάση για μια ολόκληρη περιφερειακή οικονομία, με καταστροφικά αποτελέσματα.
Το σύνολο της Ευρώπης δεν μπορεί να παίξει το ρόλο της Γερμανίας που είναι ο παγκόσμιος πρωταθλητής των εξαγωγών, ειδικά καθώς οι ασιατικές χώρες έχουν επίσης πλεονάσματα. Ο αρθρογράφος των Financial Times, Μάρτιν Γουλφ, ρώτησε: «Υποτίθεται ότι όλοι πρέπει να έχουν πλεονάσματα τρεχουσών συναλλαγών; Αν ναι, με ποιον; – με τους Αρειανούς;».
Δεδομένου ότι η Ελλάδα δεν μπορεί ούτε να ανατιμήσει ούτε να υποτιμήσει το νόμισμά της, ο αποπληθωρισμός – δηλαδή η λιτότητα – παραμένει η επιλεγμένη οικονομική πολιτική, ακόμα κι αν είναι αυτοκαταστροφική. Παρά τους επανειλημμένους γύρους περικοπών των δαπανών, το ελληνικό χρέος αυξήθηκε σε ετήσια βάση με ρυθμό 24,1% φτάνοντας στο 160,5% του ΑΕΠ. Καθοριστικός παράγοντας στην αύξηση του χρέους είναι η μείωση του ονομαστικού ΑΕΠ, καθώς η ελληνική οικονομία για έκτη συνεχή χρονιά βρίσκεται σε ύφεση.
Οι πολιτικές ύφεσης και υψηλής ανεργίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, σε συνδυασμό με την αδυναμία ανακεφαλαιοποίησης των ευρωπαϊκών τραπεζών, παγιώνει το χάσμα μεταξύ Βορρά και Νότου σε de facto δύο ζώνες.

Η λιτότητα, και όχι ο πληθωρισμός, έδωσαν στον κόσμο τον εθνικοσοσιαλισμό
Ο υπερπληθωρισμός την περίοδο πριν το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο ήταν μια συνειδητή πολιτική επιλογή της γερμανικής κυβέρνησης για να αποφύγει την πληρωμή αποζημιώσεων στη Γαλλία. Μετά την κατοχή του Ρουρ από την Γαλλία το 1923, η γερμανική κυβέρνηση άρχισε να πληρώνει τους μισθούς των τοπικών εργατών σαν μια πράξη αντίστασης, με αποτέλεσμα το έλλειμμα να κορυφωθεί. Η γερμανική Κεντρική Τράπεζα, η Reichsbank, τύπωνε χρήμα για να καλύψει το έλλειμμα, γεγονός που προκάλεσε την υποτίμηση της αξίας του γερμανικού μάρκου. Αυτό έκανε την πληρωμή των επανορθώσεων αδύνατη, επιβάλλοντας μια επαναδιαπραγμάτευση του γερμανικού χρέους. Λίγο αργότερα, όμως, ο πληθωρισμός σταθεροποιήθηκε, και η χώρα άρχισε να στέκεται και πάλι στα πόδια της.
Όταν το Σχέδιο Γιάνγκ για την αποπληρωμή τού χρέους προκάλεσε έξοδο των αμερικανικών ιδιωτικών κεφαλαίων από τη Γερμανία, η Reichsbank αποφάσισε να αυξήσει τα επιτόκια για να αντιμετωπίσει τη εκροή, ωθώντας την οικονομία σε ύφεση. Σε εκείνη την συγκυρία, το Κεντρώο Κόμμα κέρδισε την καγκελαρία και προσπάθησε να ισιώσει το δημοσιονομικό πλοίο με δρακόντειες περικοπές δαπανών. Όμως, όσο περισσότερο η κυβέρνηση περιέκοπτε, τόσο περισσότερο οι Ναζί κέρδιζαν σε απήχηση. Στις εκλογές του 1930, οι Ναζί κέρδισαν το 18,3% των ψήφων και έγιναν το δεύτερο μεγαλύτερο κόμμα στο Ράιχσταγκ. Ήταν, στο κάτω – κάτω, το μόνο κόμμα που επιχειρηματολογούσε ενάντια στη λιτότητα. Μέχρι το 1933, καθώς οι περικοπές συνεχίζονταν, πήραν το 43,9% των ψήφων. Η λιτότητα, και όχι ο πληθωρισμός, έδωσαν στον κόσμο τον εθνικοσοσιαλισμό.

Αύριο ξημερώνει μια άλλη μέρα
Αν η λιτότητα δεν λειτουργεί, ποια είναι η εναλλακτική λύση; Ένας απλός κανόνας θα μπορούσε να είναι σαν εκείνον του Ιπποκράτη: πρώτον, να μην κάνουμε ζημιά. Η ευρωζώνη εφαρμόζει συνεχώς λιτότητα, και τώρα συρρικνώνεται στο σύνολό της. Οι περικοπές των δαπανών, αν είναι ταυτόχρονες και μεγάλης κλίμακας, απλώς θα μεγαλώσουν το πρόβλημα.
Οι χώρες σύμφωνα με τον οικονομολόγο Richard Koo δεν μπορούν να εξαλείψουν ταυτόχρονα τα δημόσια και τα ιδιωτικά χρέη τους, πράγμα το οποίο προσπαθεί η Ευρώπη. Αντίθετα, οι κυβερνήσεις θα πρέπει να κάνουν τον ιδιωτικό τομέα να πληρώσει τα χρέη του, διατηρώντας παράλληλα τις δημόσιες δαπάνες.  Ας θυμηθούμε εδώ ότι η αεροδιαστημική βιομηχανία των ΗΠΑ δεν θα μπορούσε ποτέ να έχει γεννηθεί χωρίς μαζικές κρατικές αμυντικές δαπάνες. Ακόμη και το Διαδίκτυο ήταν ένα υποπροϊόν της κυβερνητικής έρευνας. Η πρώτη ύλη για την καινοτομία και την ανάπτυξη έρχεται συχνά από την κρατική δαπάνη, όχι από την ιδιωτική. Η ΕΚΤ χρειάζεται να δημιουργήσει «νέο χρήμα». Το «νέο χρήμα»  μπορεί να είναι με τη μορφή αναπτυξιακών ευρωομολόγων ειδικού σκοπού για επενδύσεις σε υποδομές, υψηλή τεχνολογία και καινοτομία.
Μόλις γίνει αυτό, καθώς ο ιδιωτικός τομέας θα ανακάμπτει, τα φορολογικά έσοδα θα αυξηθούν, και τα συσσωρευμένα χρέη και τα ελλείμματα θα μπορούν να πληρωθούν. Το να γίνει αυτό σωστά είναι θέμα σύνθεσης και χρονικού συντονισμού.

Πηγές: Mark Blyth (foreignaffairs.com), Ημερησία

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s